Birçok evli çift, birlikte oluşturdukları malvarlığının ölümlerinden sonra tam olarak öngördükleri şekilde paylaştırılmasını güvence altına almak ister. Bunun için başlıca iki araca başvururlar: çoğunlukla Berlin vasiyetnamesi (eşlerin ortak vasiyetnamesi – Berliner Testament) şeklindeki ortak vasiyetname ve miras sözleşmesi (Erbvertrag). Her iki model ilk bakışta benzer görünse de hukuki bağlayıcılıkları söz konusu olduğunda belirgin şekilde farklılaşır. Özellikle miras sözleşmesi ile Berlin vasiyetnamesi karşılaştırıldığında, miras planlamasında dikkate alınması gereken önemli farklılıklar vardır.
Federal Yüksek Mahkeme (BGH), 26 Mart 2025 tarihli kararıyla (dosya no. IV ZB 15/24) Berlin vasiyetnamesinde bağlayıcılığa ilişkin temel hüküm olan Alman Medeni Kanunu (BGB) md. 2270’in miras sözleşmelerine – ne doğrudan ne de kıyasen – uygulanmadığını bir kez daha vurgulamıştır. Miras sözleşmesi ile Berlin vasiyetnamesi arasındaki bu ayrımın önemli pratik sonuçları vardır ve evli çiftler ile mirasçıları için büyük önem taşır.
BGH ne karar verdi?
Karara konu olayda eşler, oğullarıyla birlikte 1994 yılında noterde bir miras sözleşmesi yapmıştı. Eşler birbirlerini tek mirasçı olarak atamış, oğul ise sonra ölen eşin mirasçısı olarak öngörülmüştü. Koca 2021 yılında öldüğünde oğul hâlâ hayattaydı. Ancak oğul daha Mart 2022’de – yani annesinden önce – öldü. Böylece başlangıçta atanmış olan son mirasçı (Schlusserbe) ortadan kalkmış oldu.
Hukuki soru şuydu: Sağ kalan eş, oğlunun ölümünden sonra yeniden serbestçe vasiyette bulunabilir miydi? Yoksa miras sözleşmesindeki düzenlemeler, bir Berlin vasiyetnamesinin karşılıklı bağımlı tasarrufları gibi ele alınacak şekilde birbirine mi bağlıydı? Bu soru, miras sözleşmesi ile Berlin vasiyetnamesi arasındaki farkları açıkça ortaya koymaktadır.
BGH açık bir karar verdi: BGB md. 2270 miras sözleşmeleri bakımından önemli değildir. Ortak vasiyetnamede karşılıklı bağımlılığı ve bağlayıcılığı tanımlayan bu hüküm miras sözleşmesine aktarılamaz. Miras sözleşmesi kendine özgü bir mantıksal yapıya sahiptir.
Ortak vasiyetnamenin ve Berlin vasiyetnamesinin temelleri
Ortak vasiyetname (BGB md. 2265–2272), eşler ve hayat arkadaşları arasında ortak miras düzenlemesinin en yaygın şeklidir. Çiftler özellikle sıklıkla, birbirlerini tek mirasçı olarak atadıkları ve daha uzun yaşayan eşin ölümünden sonra terekeyi kimin alacağını – tipik olarak ortak çocukları – belirledikleri Berlin vasiyetnamesini seçer. Miras sözleşmesine kıyasla Berlin vasiyetnamesi, esas olarak BGB md. 2270 ile düzenlenen farklı türde bir bağlayıcılık sunar.
Hukuki özellik BGB md. 2270’ten kaynaklanır: Belirli tasarruflar „karşılıklı bağımlıdır“ (wechselbezüglich). Bu, içerik bakımından birbirlerine bağlı oldukları anlamına gelir. İlk eş öldüğünde, bu tasarruflar sağ kalan eş için kural olarak bağlayıcı hale gelir. Sonraki değişiklikler bu durumda kural olarak mümkün değildir.
Klasik bir örnek: Çocuklar son mirasçı olarak atanmışsa, sağ kalan eş eşinin ölümünden sonra bu düzenlemeyi çoğunlukla artık tek taraflı olarak değiştiremez.
Miras sözleşmesi ve Berlin vasiyetnamesi – Hukuki bağlayıcılıktaki farklar
Miras sözleşmesi (BGB md. 2274 vd.) mutlaka noter tarafından resmi olarak düzenlenmelidir ve herhangi kişiler arasında yapılabilir. Temel özelliği şudur: Bir vasiyetname gibi tek taraflı bir tasarruf değil, bir sözleşmedir. Berlin vasiyetnamesinin aksine, miras sözleşmesinde bağlayıcılık doğrudan sözleşmesel anlaşmayla doğar.
Bağlayıcılık doğrudan sözleşmesel anlaşmayla doğar. Sözleşmesel tasarruflar (BGB md. 2278) kural olarak tek taraflı olarak geri alınamaz. Sonradan yapılan ve sözleşmeyle çelişen vasiyetnameler, BGB md. 2289 uyarınca sözleşmeyi ihlal ettikleri ölçüde geçersizdir. Bu, bağlayıcılığı ancak eşlerden birinin ölümünden sonra doğan Berlin vasiyetnamesinden önemli bir farktır.
Dolayısıyla bağlayıcılık çoğu zaman Berlin vasiyetnamesindekinden daha katıdır – ve eşlerden birinin ölümünden itibaren değil, sözleşmenin yapılmasından itibaren geçerlidir. Bu da miras sözleşmesini belirli durumlarda Berlin vasiyetnamesine cazip bir alternatif haline getirir.
Aynı zamanda şu da geçerlidir: Miras sözleşmesindeki her düzenleme otomatik olarak bağlayıcı değildir. Tek taraflı, sözleşmesel nitelikte olmayan kısımlar değiştirilmeye devam edilebilir.
BGH kararının özü
BGH açık bir şekilde şunu belirtti: BGB md. 2270 miras sözleşmelerine uygulanmaz.
Tasarrufların „karşılıklı bağımlı“ olup olmadığı değerlendirmesi miras sözleşmesinde anlamsızdır; çünkü onun bağlayıcılığı tek tek düzenlemeler arasındaki bağımlılıklardan değil, bizzat sözleşme niteliğinden doğar.
Bir miras sözleşmesindeki bir tasarrufun bağlayıcı olup olmadığını değerlendirmek isteyen kişi, bu nedenle yalnızca miras sözleşmesi hukukuna (BGB md. 2278 vd.) başvurmalıdır. Buna karşılık Berlin vasiyetnamesindeki bağlayıcılık BGB md. 2270 ile düzenlenir; bu da iki aracı temelden birbirinden ayırır.
Karar kimler için önemli – ve hangi sonuçları var?
Karar özellikle bir miras sözleşmesinin yorumunun belirsiz olduğu miras uyuşmazlıklarını – çoğu zaman aile ilişkilerinin değiştiği durumları – ilgilendirmektedir. Örnekler:
- Öngörülen bir mirasçı daha önce ölmüştür.
- Eşler evlenmiş veya ayrılmıştır.
- Yeni altsoy dünyaya gelmiştir.
Bu tür durumlarda her zaman hangi düzenlemelerin bağlayıcı olduğu ve hangilerinin hâlâ uyarlanabileceği sorusu ortaya çıkar. BGH’ye göre yanıt yalnızca miras sözleşmesine ilişkin hükümlere göre belirlenir – yalnızca Berlin vasiyetnamesi için geçerli olan BGB md. 2270’e göre değil.
İlgililer özellikle şunları incelettirmelidir:
- Hangi hükümler sözleşmesel niteliktedir (BGB md. 2278) ve dolayısıyla bağlayıcıdır?
- Hangi kısımlar tek taraflı vasiyet niteliğindedir ve hâlâ değiştirilebilir?
- Saklı pay ceza hükümleri (Pflichtteilsstrafklauseln) veya benzer koruma mekanizmaları var mı?
- Miras sözleşmesinin birlikte ortadan kaldırılması imkânı var mı?
Miras planlamasında sık yapılan yanılgılar
Tipik yanlış anlamalar şunlardır:
- „Miras sözleşmesi ve Berlin vasiyetnamesi pratikte aynı şeydir.“
Hayır – tamamen farklı bağlayıcılık mantıklarına sahiptirler. - „Bir miras sözleşmesi eşlerden birinin ölümünden sonra asla değiştirilemez.“
Doğru değil. Yalnızca sözleşmesel tasarruflar bağlayıcıdır. - „BGB md. 2270 benim miras sözleşmem için de geçerlidir.“
BGH bunu açıkça dışlamıştır. - „Eşimin ölümünden sonra yeniden serbestçe tasarrufta bulunabilirim.“
Bu yalnızca sözleşmesel bağlılıklar mevcut değilse geçerlidir.
Açık sorular
BGH’nin açıklığa kavuşturmasına rağmen iki nokta düzenli olarak zor olmaya devam etmektedir:
- sözleşmesel ve tek taraflı tasarruflar arasındaki kesin ayrım,
- atanmış bir mirasçının daha önce ölmüş olması halindeki hukuki sonuçlar.
Her ikisi de büyük ölçüde somut sözleşmenin lafzına ve yorumuna bağlıdır.
İlgililere öneriler
Bir miras sözleşmesi yapmış olan kişi, onu – özellikle ailede değişiklikler olduğunda – düzenli olarak hukuki açıdan incelettirmelidir. Aynı şey, tek tek hükümlerin bağlayıcılığı konusunda belirsizlikler olduğunda da geçerlidir.
Berlin vasiyetnamesi ile miras sözleşmesi arasında kararsız kalan çiftler de danışmanlık almalıdır. Her iki araç farklı durumlara uygundur ve farklı hukuki sonuçlara yol açar. Berlin vasiyetnamesi, miras sözleşmesinden farklı türde bir bağlayıcılık sunar; bu nedenle seçim iyi düşünülmelidir.
SSS (kısaltılmış ve yeniden ifade edilmiş)
1. Berlin vasiyetnamesini miras sözleşmesinden ayıran nedir?
Berlin vasiyetnamesi, BGB md. 2270 yoluyla bağlayıcılığa sahip ortak bir ölüme bağlı tasarruftur; miras sözleşmesi ise bağlayıcılığı daha yapıldığı anda doğan, noterde resmi olarak düzenlenmiş bir sözleşmedir.
2. Sağ kalan eş bir Berlin vasiyetnamesini değiştirebilir mi?
Yalnızca karşılıklı bağımlı olmayan tasarrufları. Karşılıklı bağımlı düzenlemelerde ilk eşin ölümünden sonra bağlayıcılık söz konusudur.
3. Bir miras sözleşmesi tek taraflı olarak değiştirilebilir mi?
Sözleşmesel kısımlar değiştirilemez. Buna karşılık tek taraflı, sözleşmesel nitelikte olmayan tasarruflar pekâlâ değiştirilebilir.
4. Atanan mirasçı daha önce ölmüşse ne olur?
Bu, sözleşme metnine bağlıdır. Çoğu zaman yedek mirasçıya ilişkin bir düzenleme belirleyicidir.
5. Hangisi daha iyi – Berlin vasiyetnamesi mi, miras sözleşmesi mi?
Bu, bireysel başlangıç durumuna bağlıdır. Her ikisinin de farklı avantajları ve dezavantajları vardır ve dikkatle karşılaştırılmalıdır.
