Alman miras hukukunda mirasçılık sırasını anlamak

Önce kısa bir not: Doğru terim „Erbfolge“dur (mirasçılık).
Birçok kişi „Erbreihenfolge“ (kelimesi kelimesine „mirasçıların sıralaması“) kavramını arar – bununla kastedilen yasal mirasçılıktır (gesetzliche Erbfolge). Yalnızca bu terim hukuken doğrudur ve Alman Medeni Kanunu’nda (BGB) yer almaktadır (BGB md. 1922 vd.). „Erbreihenfolge“ günlük dilde oluşmuş bir ifadedir: anlaşılırdır, ancak vasiyetnamelerde, dilekçelerde veya tereke mahkemesi (Nachlassgericht) karşısında yerinde değildir.

„Erbreihenfolge“ mi, „Erbfolge“ mi? Doğru terim

„Erbreihenfolge“ kelimesinin inatla varlığını sürdürmesi anlaşılırdır. Kanun gerçekten de bir öncelik sırasıyla çalışır: önce çocuklar, sonra anne-baba ve kardeşler, sonra büyükanne ve büyükbabalar. „Sıralama“ kelimesi konuyu sezgisel olarak doğru ifade eder.

Yine de hukuken doğru olan tek terim Erbfolge‘dur. Bu terim her ikisini de kapsar: vasiyetname bulunmadığında devreye giren yasal mirasçılığı ve vasiyetnameye veya miras sözleşmesine dayanan iradi mirasçılığı. İlgili teknik terimler de bunu doğrular – Vorerbfolge (önmirasçılık), Nacherbfolge (artmirasçılık), Erbfolge von Todes wegen (ölüme bağlı mirasçılık). Hepsinde temel kelime „Erbfolge“dur, hiçbir zaman „Erbreihenfolge“ değildir.

Aradaki fark, kelime oyunundan daha fazlasıdır:

• Erbfolge malvarlığının mirasçılara bütünüyle geçişini ifade eder – kimin mirasçı olduğu, hangi oranda ve hangi hak ve yükümlülüklerle.
• „Erbreihenfolge“ yalnızca kişilerin bir sıralamasının söz konusu olduğu izlenimini uyandırır. Oysa miras hukuku payları, mirasçılar topluluklarını, tereke borçlarından sorumluluğu ve saklı pay alacaklarını da düzenler.

Uygulama açısından bu şu anlama gelir: Bir noter, avukat veya tereke mahkemesi ile görüşen ya da mirasçılık belgesi (Erbschein) için başvuran kişi Erbfolge kavramını kullanmalıdır. Günlük konuşmada „Erbreihenfolge“ zararsızdır – yalnızca bunun günlük dildeki varyant olduğunu bilmek gerekir. Bu nedenle metnin devamında bu kavram yasal mirasçılık anlamında kullanılmaktadır.

Mirasçılık sırası ne anlama gelir?

Mirasçılık sırası, ölen bir kişinin terekesinin mirasçılar arasında hangi kurala göre paylaştırılacağını tanımlar. Hangi kişilerin hangi sırayla ve hangi kapsamda mirasçı olma hakkına sahip olduğunu belirler. Bu özellikle ölen kişi vasiyetname veya miras sözleşmesi bırakmamışsa önem kazanır.

Alman miras hukuku, miras bırakanın akrabalarını gruplara ayıran bir zümreler (Ordnungen) sistemine dayanır. Bir akraba miras bırakana ne kadar yakınsa, konumu o kadar önceliklidir. Eşler ve kayıtlı hayat arkadaşları özel bir konuma sahiptir: Miras bırakanla akraba değildirler, ancak yine de mirasçı olurlar – hem de akrabaların yanında.

Yasal paylaştırma, ölüme bağlı tasarruflarla değiştirilebilir. Miras bırakan bir vasiyetnamede terekesini kimin alacağını büyük ölçüde serbestçe belirleyebilir. Böyle bir belge yoksa yasal düzenleme devreye girer.

Yasal mirasçılık sırasına genel bakış

Yasal miras düzenlemesi, mirasçıların farklı zümrelerini birbirinden ayırır. Burada katı bir öncelik ilkesi geçerlidir: Öncelikli bir zümreden bir mirasçı hayatta olduğu sürece, sonraki zümreler hiç devreye girmez.

• Birinci zümre (BGB md. 1924): miras bırakanın doğrudan altsoyu – çocuklar, torunlar, torunların çocukları. Çocuklar eşit paylarla mirasçı olur. Daha önce ölmüş bir çocuğun yerine onun kendi altsoyu geçer (halefiyet ilkesi).
• İkinci zümre (BGB md. 1925): miras bırakanın anne ve babası ile onların altsoyu, yani kardeşler ve yeğenler. Yalnızca birinci zümreden mirasçı yoksa mirasçı olurlar.
• Üçüncü zümre (BGB md. 1926): büyükanne ve büyükbabalar ile onların altsoyu, yani diğerlerinin yanı sıra amcalar, dayılar, halalar, teyzeler ve kuzenler.
• Diğer zümreler: büyük büyükanne ve büyük büyükbabalar ile daha uzak akrabalar. Hiç kimse bulunamazsa, sonunda devlet mirasçı olur (BGB md. 1936).

Eşler ve kayıtlı hayat arkadaşları ayrı olarak ele alınır. Payları, mal rejimine ve yanlarında hangi akrabaların mirasçı olduğuna bağlıdır:

Vasiyetname ve mirasçılık sırası

Vasiyetname, miras bırakanın yasal mirasçılıktan ayrılmasını ve terekeyi kişisel isteklerine göre paylaştırmasını sağlar. Bu sırada yasal olarak mirasçı olamayacak kişiler de – örneğin arkadaşlar, evli olmayan hayat arkadaşları veya kamu yararına çalışan kuruluşlar – dikkate alınabilir. Özellikle evli olmayan partnerler için vasiyetname pratikte vazgeçilmezdir, çünkü yasal düzenlemeye göre eli boş kalırlar.

Vasiyetname katı şekil kurallarına uymak zorundadır. El yazısıyla düzenlenebilir veya noter tarafından resmi olarak düzenlenebilir. El yazısı vasiyetname tamamen el yazısıyla yazılmalı, imzalanmalı ve makul olarak yer ve tarih içermelidir (Alman Medeni Kanunu (BGB) md. 2247). Bilgisayarda yazılmış ve yalnızca imzalanmış bir vasiyetname geçersizdir – bu durumda yine yasal mirasçılık devreye girer.

Bir vasiyetname yasal paylaştırmayı tamamen ortadan kaldırabilir. Ancak belirli yakın akrabaların saklı payı (Pflichtteil) bundan etkilenmez.

Mirasçılık sırası ve saklı pay

Saklı pay hukuku, yasal mirasçılığı tamamlar ve belirli yakınlara terekenin değerinden asgari bir pay güvence altına alır. Alman Medeni Kanunu (BGB) md. 2303 uyarınca saklı pay hakkına sahip olanlar şunlardır:

• Altsoy (çocuklar, onların yerine torunlar),
• eş veya kayıtlı hayat arkadaşı,
• anne ve baba – ancak yalnızca miras bırakanın altsoyu yoksa.

Kardeşlerin, yeğenlerin ve daha uzak akrabaların saklı pay hakkı yoktur.

Saklı pay, yasal miras payının değerinin yarısıdır ve mirasçılara karşı salt bir para alacağıdır – hak sahibi yani taşınmazların veya eşyaların paydaşı olmaz. Kural olarak mirasın açılmasıyla muaccel olur; zamanaşımı süresi öğrenmeden itibaren üç yıldır.

Saklı paydan yoksun bırakma yalnızca dar istisnai durumlarda mümkündür (BGB md. 2333), örneğin miras bırakanın hayatına kast edilmesi veya kasıtlı bir suç nedeniyle uzun süreli hapis cezasına kesin olarak mahkûm olunması halinde. Sebep vasiyetnamede somut olarak belirtilmeli ve vasiyetnamenin düzenlendiği tarihte mevcut olmalıdır. Salt anlaşmazlıklar veya yıllarca süren ilişki kopukluğu yeterli değildir.

Saklı pay alacakları, özellikle malvarlığı ağırlıklı olarak bir taşınmazda veya bir işletmede bulunuyorsa ve mirasçıların nakit sağlaması gerekiyorsa, düzenli olarak çatışmalara yol açar. Bu nedenle özenli bir miras planlaması belirleyicidir.

Mirasçılık sırası ve miras planlaması

Yasal mirasçılık, ondan ayrılmak istenen durumlarda da her miras planlamasının temelini oluşturur. Vasiyetname olmasaydı ne olacağını bilen kişi, müdahale edip etmeyeceğine ve nasıl müdahale edeceğine bilinçli olarak karar verebilir.

Başlıca planlama araçları vasiyetname ve vasiyetnameden farklı olarak bağlayıcı olan ve noter tarafından resmi olarak düzenlenmesi gereken miras sözleşmesidir (Erbvertrag). Eşler sıklıkla, birbirlerini tek mirasçı olarak atadıkları ve çocukların ancak sağ kalan eşin ölümünden sonra mirasçı olduğu Berlin vasiyetnamesini (eşlerin ortak vasiyetnamesi – Berliner Testament) kullanır – bu durumda çocukların ilk ölümdeki saklı pay alacakları göz önünde bulundurulmalıdır.

Vergisel hususlar da bunun bir parçasıdır. Veraset vergisi akrabalık derecesine ve tereke değerine göre belirlenir; kişisel muafiyet tutarları eşler için 500.000 Euro’dan, çocuk başına 400.000 Euro’ya ve daha uzak kişiler için 20.000 Euro’ya kadar uzanır. Muafiyet tutarları ayrıca her on yılda bir yeniden kullanılabilir.

Sağlararası bağışlar sonraki paylaştırmayı etkiler: Terekeyi azaltırlar, ancak saklı payın tamamlanması alacağı (Pflichtteilsergänzungsanspruch) yoluyla etkilerini sürdürebilirler. Mirasın açılmasından önceki son on yıl içinde yapılan bağışlar bu sırada kısmen – her yıl onda bir azalarak – dikkate alınır. Eşe yapılan bağışlarda bu süre ancak evliliğin sona ermesiyle işlemeye başlar.

Sık sorulan sorular